Менде бир кеп бар: Америка Африканын алтын, алмазын тоноп, 100 миллион адамын кырып жоготту

Мезгил

Батыш бүгүнкү күчүнө кантип жетишти?

 (1-бөлүм)

 Жаңы Зеландиядагы мусулмандарга кол салуу окуясы мусулмандар үчүн чечүүчү кадамдарга баруунун убагы келгенин дагы бир жол көрсөттү окшойт. Шашылбай, изилдеп, окуп чыгалы. Бүгүнкү Батыш ким? Ал бүгүнкү ийгилигине кантип жетишти? Биз 1500-жылдан баштап Батышты азыркыдай күчтүү кылган шарттарды, окуяларды болушунча жыйынтыктап айтып бергенге аракет кылдык.

1500-жылдар….

1. Россия жүздөгөн жылдар көз арткан, улуу цивилизациялар жаралган Ак Деңиз- Осмон империясынын ээлигинде болду.

Батыш Европа болсо Ак Деңиздин артында калган кунарсыз, маанисиз бакча сыяктуу эле. Көзгө көрүнөөрлүк, колго урунаарлык эчтеке жок. Тарыхтагы эң чон императорлук делген Рим империясы деле күчүн жана байлыгын Түндүк Африка, Балкан, Орто Чыгыш аймактарынан топточу.  Римдин Батыш Европа аймактары жапайы болчу. Кен байлыктары жана кулдарды бергенден башка императорлукка пайдасы деле аз. Ушунчалык жапайы, ушунчалык жийиркеничтүү болчу, басып алганга да татыбайт эле. Европалыктарды минтип мен шылдыңдап аткан жокмун. Бул тууралуу израилдик тарыхчы Yuval Noah Harari жазган.

Ал учурларда болжол менен Азиянын экономикасы дүйнөлүк экономиканын 80%ын түзчү. ( Mark, Origins of the Modem World, s. 81).

Батыш Европаны Азия менен байланыштырган соода жолдору да бир жагынан Осмон Империясы, бир жагынан Россия империясы тарабынан ээленип, алар барган сайын Батышка карап жайылып, европалыктарды кысып келаткан. Соода жүгүртүү барган сайын кымбаттап, кедей Европа экономикалык жактан чөгүп бараткан.

2. Билим тармагы

10-кылымда эле Азыркы Орто Азиянын аймагында 27 жаштардагы Аль-Бируни, 20 жаштардагы Ибн-Сина менен “жылдыздардын арасында башка да күн системасы сыяктуу бир система барбы?” дегендей азыр да актуалдуу илимий, философиялык суроолорду талкуулап, Орто Азия илимдин алтын чагын жашап аткан.

Ал мезгилде эмес, андан 600 жылдан кийин (1548-1600) Батышта илимпоз Джордано Бруно ааламдын көптүгүн айткандыгы  үчүн жазаланып, өрттөлүп өлтүрүлгөн.

Орто Азиянын окумуштуулары андан 600 жыл мурда эле биз “жер планетасындагылар” ааламда жалгыз эмеспиз.Уникалдуу болушубуз мүмкүн бирок, жалгыз эмеспиз деп болжолдошкон болчу.

Аль-Бируни Колумбга чейин 500 жыл мурда эле Америка континентинин бар экендигин теориялык түрдө ачкан, Ибн-Синанын “Дарыгердик илимдин канону” 9-10 кылымда жазылса да 16-кылымга чейин Европа баш болуп дүйнөнүн бардык бардык университеттеринде медициналык  факультеттерде негизги китеп болгон. 600 жыл бою Европада Ибн-Синанын медицина китебине альтернатива болчу китеп чыккан эмес.

Көптөгөн окумуштуулар Бируна менен Ибн Синаны бир гана антикалык доордун жана кайра жаралуу доорунун гана эмес, азыркы учурдун да улуу акыл ээлери деп эсептешет. *(Утраченное Просвещение. золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времен Тамерлана). Кыскасы, 1500-жылы Европадагы илим-билимдин деңгээли ушундай болчу.

3. Католик менен Протестан мазхабдарынын согушу 1500-жылдарда Европаны канга боеду. Адамдар бир-бирин тобу менен кырышты. Жагдай өтө курч болчу. Бир эле мисал келтирсек: 1572-жылы Франциянын католиктери, Франциянын протестандарына кол салышты. Варфоломе́евская ночь- деп аталган массалык өлтүрүүдө бир суткага жетпеген убакытта 10 миң протестан өлтүрүлдү.

 

Рим Папасы Францияда болгон бул окуянын кабары жеткенде ушунчалык бактылуу болуптур, бул күндүн урматына атайын медаль уюштурган. Мынчалык көп адамдын, бир заматта өлтүрүлүүсү ошол учурдун шарттары менен караганда  өтө эле коркунучтуу окуя болчу.

Европа бул проблемалардын ичинде жок болуп бараткан. Бир жолун табуу керек эле. Бир жактан түрктөр-мусулмандар, бир жактан Россия империясы. Бир тараптан караңгылык, сабатсыздык.  Дагы бир тараптан диний мазхабдар согушу. Ойлонууга бир гана суроо: Кайсы жол калды?

Океандын ары жагына үмүт

(2-бөлүм)

Европанын эн чоң үмүтү деңиз, океандарда болчу.

1. Бир континеттин 100 миллион адамы жок кылынды

Колумб Испаниянын королдугунан колдоо таап, Индияга барчу деңиз жолун издеп жолго чыкты. Жаңы соода жолун өздөштүрүү керек эле. Американы тапты. Испания баш болуп Америка континентин ээлеп башташты. Бир нече королдуктар тыптыйпыл жок болду, континеттеги 80-100 миллион жергиликтүү калк тукум курут кылынды. Испаниялыктар королунун, банкирлеринин, соодагерлеринин  кыялына да келбеген алтын, күмүш, шекер, тамеки аймактарын ээлешти. Кызыгы континенттеги элдерди басып алуу бир учурда эмес,  кезеги менен басылып алынып атты. Эч бир уруу *(же өрөөн) кошунасын басып, кыргын салып жатканда, андан кабары болгон эмес, же билсе да бул проблема мага тиешеси жок, өзүбүз тынч болсок болду деген ой жүгүртүүдө болгонбу айтор, алар бир-бирден Европанын жемине айланган.

2 Австралиялыктардын 90%ы ууланып жоготулду. Тирүү калгандары кутула алгыс балекеттин ичинде эле

 Жеймс Куктун Англия королдугу тарабынан каржыланган кемеси Австралияны жана аны менен кошо көптөгөн аралдарды “таап” Англияныкы деп атады. Австралия, Тасмания, Жаңы Зеландияны Англиянын басып алуусу, миллиондогон Европалыктын жаңы колониялаштырылган жерлерге жайгашуусуна жана жергиликтүү элдин кырылып, жок болуусуна алып келди.

Бул сапардан кийинки 100 жылдын ичинде Жаңы Зеландия толугу менен басып алынды жана жергиликтүү элдин 90% ы жок кылынды. Тирүү калгандары ырайымсыз расалык бөлүнүүчүлүккө учурады. Куктун сапары Австралиянын аборигендери менен Жаңы Зеландиянын Маорилери үчүн кутула алгыс балээнин башы  болчу.

Тасманиялыктарды тукум курут кылып, сөөктөрүн да илимге пайдаланышты

Тасманиянын жергиликтүүлөрү үчүн андан да жаман болду. Куктун аралга жайгашкандан кийин жергиликтүүлөрдү жаратылыш байлыктары мол аймактардан сүрүп чыгарышты. Анан аларды аң уулагандай уулап өлтүрүштү. Тирүү калган аз сандагы тасманиялык бир топтоо лагерине чогултулду. Жаңыча ой жүгүрткөн адамдарга айлантуу үчүн аларды миссионерлер Христиандыкка окутуп баштады. Анан кийим тигүү, дыйканчылык сыяктуу өндүрүш үчүн кул катары иштетип башташты. Тасманиялыктар баарына чыдашты. Бирок, жашоого кызыгуусу жоголуп, бала төрөбөй калышкан. Европалыктардан кутулуунун жалгыз жолу бар эле: өлүмдү тандашты. 

Бирок, Европа аларды өлгөндө да жөн койгон жок. Акыркы Тасманиялыктардын сөөктөрүн антропологдор алып мүчөлөнүп ченелди, тартылды, илимий макалаларга тема болду. Андан кийин скелеттери түрдүү музейлерде антропологиялык коллекцияларга кошулду. Тасманиялык акыркы жергиликтүү адамдын сөөгүн 300 жылдан кийин 1976-жылы гана көмүүгө уруксат берилди. Батыштын билими менен империализми(баскынчылыгы) ушинтип бири биринен айрылбай өнүгүп келатты.

[tds_note]3. Африканын алтын алмазын тоношту. Анан Американын 100 миллион адамын кырып жоготуп, эми ал континетке иштеткенге Африкадан кул ташып башташты. [/tds_note]

 Ал арада Африканы да жөн койгон жок. Осмон Империясынын карамагына кирбеген Африка мамлекеттерин Европа басып алып атты. Африкадан алмаз же алтын кенин таап, чоң компанияны негиздөө ар бир Европалыктын кыялына айланып калган эле. Европанын ачкөздүгү аны  менен да чектелген жок.  Африкадан адамдарды кармап кул катары Америкага сатуу чоң бизнеске айланды. Кул сатуу боюнча иштеген компаниялар Амстердам, Лондон жана Париж биржаларында иштешти.

Эмне үчүн Америкага? Америкадагы жергиликтүүлөрдү кырып жоготкондон кийин, жаратылыш байлыгы мол Америка континентинен киреше табуу үчүн адам күчү керек эле. 16-кылымдан 19-кылымга чейин 10 миллион Африкалык кул Америкага алып келинди. Алардын иштөө шарттары ушунчалык катаал болчу. Көбү кыска өмүр жашашты. Африкадан Америкага чейин ташып келатканда жолдогу кыйынчылыктан канчасы өлүп калышчу.

(Уландысы бар)

Автор: Гиза Маматкулова

Эскертүү автордун көз карашы редакциянын көз карашын билдирбейт.

Булак: Мезгил Ньюс

Бөлүшкүлө

Share to Google Plus
Share to MyWorld
Share to Odnoklassniki

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *