Тарых: Түрктөрдүн тарыхый тагдырына бурулуш киргизген Кыргызстандагы эки окуя (уландысы)

Мезгил

(уландысы)

Чыгыштагы жеңиштер

Мугань-кагандын тушунда Улуу Талаанын чыгышында Түрк каганаты көп жеңиштерге жеткен. Маселен, 554-жылы Цигу мамлекети талкаланган. Цигу айрым чыгыш таануучулардын пикиринде байыркы кыргыздардын Енисейдеги алгачкы мамлекеттүүлүгү болушу мүмкүн. Түрктөр андан ары Саян тоолорун аша алган эмес. Ал мезгилде Улуу Талаанын чыгыш атрабында монгол тилдүү уруулардын үч тобу жашагандыгы белгилүү. Алар: татабдар (кытайча аты “хи”), кыдандар жана отуз татарлар (кытайча аты “шивейлер”) эле. Бул уруулар түрктөрдүн каарман кавалериясы тарабынан кысмакка алынып, айрымдары качып, Кореяга чейин кирип кетишкен болучу.

Түрктөрдүн Чыгыштагы таасиринин күчөшү Батыш Вэй империясынын Вэй-Чжоу династиясынын аброюн өстүргөн. Вэй-Чжоуга эфталиддер 553-жылы, 555-жылы Иран, 559-жылы Гаочан (Турфан), 561-жылы Куча, 564-жылы Карашаар мамлекеттери элчилерди жиберишип, өнөктөш болууга аракеттенишкен. Мунун өзү кытай менен стратегиялык өнөктөш болгон Түрк каганатынын Улуу Талаада таасиринин күчөп, дүйнөлүк аренага “жаңы оюнчу” катары чыгуусуна кеңири жол ачкан.

Түрктөрдүн даңазасы ашып-ташып жатканда Кытайдын эки империясы тең ага өздөрүнүн карындаштарын күйөөгө берүүгө ашыга 561-жылы элчи жиберишкен. Вэй-Чжоу менен өнөктөш антын бузбоону чечкенi Мугань хан 563-жылы Чыгыш Вэйдин Цзиньянь шаарын камаган. Бирок, Вэй-Чжоу империясынын аскеринин негизги бир тобунун Лоян шаарынын жанында Чыгыш Вэй империсынын армиясынан талкаланып калышы Мугань-хандын чыгыштагы чабуулдарын токтоткон. Чыгыш Вэй дагы бир жолу түрктөр менен өнөктөш болууга аракеттенген, бирок Мугань- хан Вэй-Чжоу менен келишимди бузган эмес. Анын үстүнө түрктөр Вэй-Чжоу мамлекетинен ар жылы 100 миң түрмөк жибек алман алып турчу.

572-жылы Мугань хан өлгөн. Анын мураскери Тобо-хан Вэй-Чжоу менен келишимди бузбастан туруп Чыгыш Вэй империясы менен да келишим түзүүгө барган. Мындан ары Кытайдын эки империясы тең жибектен алман берип турууга макул болушкан. И.Бичуриндин маалыматы боюнча Тобо-хандын мындай сөзү тарыхта калган: “Түштүктөгү эки бала эле аман болсун, анда биз кедейчиликтен коркпойбуз”. “Эки бала” деп ал Вэй-Чжоу жана Ци (Чыгыш Вэй) империясын айтып жатат.

Кытайдын эки династиясынын өз ара атаандашуусу 570-жылдардын аягына чейин уланган. 578-жылы Тобо-хан Вэй-Чжоу империясынын армиясынын быт-чытын чыгарып, 580-жылы Вей-Чжоу менен жаңы келишим түзүлгөн. Ал түрктөр үчүн мурунку келишимдерден да ыңгайлуу келишим болучу. 580-жылды Л.Н.Гумилев Чыгышта Түрк кагандыгынын эң жогорку даңкка бөлөнгөн жылы катары санагандыгы белгилүү.

Түрк каганатынын Чыгыштагы даңктуу жеңиштери анын Батыштагы жеңиштерине караганда салмагы азыраак болгондугун кийинки тарыхый окуялар тастыктады.

Батышка карай жүрүш жана Түрк каганатынын дүйнөлүк аренага чыгышы

Тарыхый булактарга караганда түркүттөрдүн батыш жортуулун баштоочу Бумын кагандын бир тууган иниси Истемин-каган болгон. Бумын каган “иль-хан (эл хан)” титулун алаары менен иниси Истеминге “ябгу”, башкача айтканда улуу кагандын орун басары деп жарыялап, каганаттагы экинчи инсан катары тааныткан. Истеми Бумындын Түрк каганатын негиздеген мезгилине чейин алтайдагы он угор урууларынын башчыларына командалык кылып жүргөн эле. Аларды чыгыш таануучулар кийинки кылымдарда түрктөшүп кеткен шор, кумандин, лебедин урууларынын ата-бабалары катары эсептешет. Кытай булактары Истеминин 100 миң армиясы болгон деген маалымат берет. А чынында бул анын армиясынын санын эмес, 100 миң армияга командалык кылганга укугу бар “багадур-джабгу” титутулуна тете келген наам экендиги тастыкталган.

Канаты кайрылган кыраандар: Абдыкадыр Орозбеков – кыргыздын тунгуч жетекчиси

Истеми каган “бахадур-жабгу” титулу менен Батышка карай жортуулду Мугань хандын колдоосу менен 554-жылы жаз айларында баштаган. Түрктөргө батышта эч ким катуу каршылык көрсөтө алган эмес. 555-жылы Истеми “Батыш деңизине” (Арал деңизи болушу ыктымал) чыгып, түштүгүнөн Чач (Ташкен), андан ары Сыр-Дайранын төмөнкү агымы менен Аму-Дарыянын Аралга куйган жерине, башкача айтканда Арал деңизинин түштүгүнө чейинки аймактарды каратып алган. Согдиана менен Бухара бул мезгилде эфталиттерге (абдалдарга) баш ийип турган болучу. 556-жылы Истеми эфталиддердин армиясын талкалап, Хорезмге чейин барган. Ошентип, бир жарым жылдын ичинде түрктөр азыркы Казахстандын борбордук бөлүгүн, Жети-Сууну жана Хорезди каратып, түштүгүнөн Аму-Дарыясынан чектелген зор аймакты Түрк каганатына кошкон.

Кийинки жылдарда даңктуу жеңиштер кыйынчылык менен коштолуп олтурган. Арал деңизинин түндүгүндө жайгашкан хуни (хиониттер), вар жана огор уруулары катуу каршылык көрсөтүшкөн. 558-жылга чейин катуу согуштар жүрүп, ошол жылы гана Истеми каган Эдиль (Волга) дайрасынын боюна чыга алган. Түркүттөрдөн качкан хиондордун жана варлардын 20 миңдей адамы, Европага кирип кеткен. Алардын бирикмеси тарыхта “аварлар” деген ат менен белгилүү. Түрктөр Волгадан ары батышка өтүшкөн эмес. Истеми кагандын Батышка карай жортуулу ушуну менен аяктаган.

VI кылымдын ортосундагы эл аралык кырдаал

Чыгышынан Байкал көлү, батышынан Волга дарыясы, түштүгүнөн Аму-Дарыясы эсептелген зор Түрк каганатынын түзүлүшү жана анын кагандарынын Евразия континентиндеги геосаясатка батыл киришиши ошол кездеги улуу үч державанын: Кытайдын, Виазнтиянын жана Ирандын дипломатиялык мамилелерине зор таасирин тийгизген.

VI кылымдын 50-жылдарында Улуу Талаанын батыш жагында жана Кара-Деңиздин түндүк жээктеринде абал курч болучу. Днепр жана Дондун төмөнкү куймаларында түрк тилинде сүйлөгөн булгар урууларынын ата-бабалары эсептелген кутургурлар, Кубанда алардын туугандары утургурлар жашачу. Византиянын кылдат тышкы саясаты жана айлакердик менен болгон дипломатиясынын натыйжасында аталган эки тууган түрк уруулары бири-бирин талкалоого чейин барышкан. Утургурлардын чыгышында, Кавказдын түндүгүндө согушчан сабир уруулары туруктап, алар бирде ирандыктарга, бирде Византияга жардам берип, Византия-Иран согушунда активдүү ролду ойноп жатышкан. Кубань дарыясынын төмөнкү агымында Византиянын ишенимдүү өнөктөштөрү – алан уруулары жашачу. Алар түрктөрдөн качкан аварлар жөнүндө Византияга эң алгачкылардан болуп маалымат берген.

Өлкөсүнөн, мал-келинен жана байлыгынан ажырап, бирок, каардуу кара-күчү жана эрдиги менен белгилүү болгон аварлар 558-жылы эфталиддердин түрктөргө каршы жүргүзгөн чабуулдарынын башталышына байланыштуу куугундан кутулуп, аландардын башчысы Саросийден Византия менен алака түзүүгө жардам берүүсүн өтүнүшөт. Саросийдин жардамы менен 558-жылы аварлар Византия менен өнөктүк келишим түзүшөт, бирок негедир көп узубай аварлар кайра Византиянын башка өнөктөштөрүнө кол сала баштайт. Анткени, аварлар жашыруун түрдө Персия менен да согуштук өнөктөштүк түзүшкөн эле. 558-жылкы Иран-авар келишиминин шартында аварлар Кавказдын түндүгүндө Византиянын ишенимдүү өнөктөшү аландардын жеринде турууга мүмкүн болбогондуктан алар андан ары Батышка илгерилешкен.

Аварлардын Европага карай жолунда эң алгачкы соккуну сабирлер алган. Андан кийин аварлар тез эле утургурларды талкалап, Дондон өтүп славян уруулары анттарга чабуул койгон.

Залкарлар кеп айтат: Ушундай улуу кишинин кадырына жетпей сындырып албагыла…

Бул жерде Византия менен сөөк өчтү душман болуп турган кутургурларга ыңгайлуу кырдаал түзүлөт. Алар аварлар менен келишим түзүп, кутургурлардын башчысы Заберган Балканга, андан ары 559-жылы Константинополго чабуул койгон. Византия кутургурларга каршы утургурларды тукуруп, 560-жылдардын башында бул бир тууган уруулар бири-бирин таптакыр кырып салууга чейин барышкан. Ошентип, Византия айлакерлик саясаттын күчү менен гана мамлекетин сактап калган. Бул окуялар Кара-Деңиздин түндүк жээктеринде аварлардын эл аралык аброюунун өсүшүнө алып келген. Аварлар эми андан ары Италияга карай умтулуп, ошол эле учурда Византиянын көз каранды эместигине да зор коркунуч туудурган. Атүгүл, Византия аварларга алман төлөп турууга мажбур да болгон. Ошол эле кезде аварлар менен жашыруун келишим түзгөн Ирандын күчү да арта берген.

560-жылдардын биринчи жарымындагы мына ушундай геосаясаттык кырдаал Евразиядагы күчтөрдүн өз ара геосаясаттык таймашын баштаган. Эгер ушуга чейин Евразиядагы геосаясаттык ири оюнчулар Кытай, Иран жана Византия болуп келишсе, эми ал күрөшкө Түрк каганаты кошулган. Бул жаңы геосаясаттык оюнда Кытай четтетилип, анын ордуна эл аралык саясатка батыл аралашкан Түрк каганаты келген. Ошол жылдарда Иран менен Византиянын ортосунда геосаясаттык да, жибек жолуна байланышкан экономикалык да олуттуу карама-каршылыктар бар болучу. Алар чынында бири-бирине сөөк өчтү душман эле. Анын үстүнө Византия менен сөөк өчтү душман Ирандын аварлар менен жашыруун келишими да бар эле. Мындай абалда аварлар тараптан коркунуч күткөн Византия үчүн аварларды кууп чыгып, бирок акырына чейин талкалай албай калган Түрк каганаты менен жакыш мамиле түзүү перспективалуу сезилген. Демек, боло турган геосаясаттык оюнда Иранга каршы Түрк-Византия өнөктөштүгүнүн түзүлүшү анык боло баштаган.

Бул жерде ал жылдардагы евразиялык чоң саясаттагы эки ири маселени айта кетүү зарыл. Алардын биринчиси – континеттеги геосаясаттык үстөмдүккө жетишүү болсо, экинчиси – континентте экономикалык ресурска ээ болуу эле. Экономикалык ресурстун эң башкы түйүнү Кытайдан Византияга чейин созулган Улуу Жибек Жолун ээлөө болучу. Ким Улуу Жибек Жолунун ээси болсо, ал Азиянын да Европанын да кожоюну болууга мүмкүн болгон.

(уландысы бар)

 Автор: тарых илимдеринин доктору, профессор Ташманбет Кененсариев

Булак: Мезгил Ньюс

Бөлүшкүлө

Share to Google Plus
Share to MyWorld
Share to Odnoklassniki

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *